Nic w umyśle czego nie było w zmysłach| Nic w umyśle czego nie było w zmysłach |
|
Paulina Gosławska W ciągu całego życia organizm człowieka jest w stałym kontakcie ze środowiskiem dzięki zmysłom. Ich funkcjonowanie wpływa na przebieg czynności życiowych, ich jakość, reakcje na bodźce z otoczenia oraz całościowy obraz świata. Bez trudu możemy wymienić nasze zmysły: wzrok, słuch, smak, węch, często jednak zbyt często zapominamy o równie ważnych: dotyku, czy tak niezbędnym do funkcjonowania, jak zmysł równowagi. Dotyk rozwija się i dojrzewa najwcześniej ze wszystkich wymienionych zmysłów. Dlatego uważany jest za pierwotny i podstawowy. Już w starożytności Arystoteles dokonał takiego wartościowania zmysłów. Najniższy ze zmysłów dotyk jest wspólny dla wszystkich organizmów żywych, natomiast pozostałe uznane zostały za ewolucyjnie wyższe; wzrok i słuch. Jest on fundamentem naszego istnienia, o czym napisał: "Być w świecie to być wśród rzeczy, zarazem dotykać i być dotykanym" (Mikel Dufrenne). Dziecku dostarcza bodźców informujących o otaczającym go środowisku już w łonie matki. Jest podstawą przetrwania po narodzinach: ssanie, przełykanie reakcje obronne, ale również do prawidłowego rozwoju emocjonalnego i poznawczego małego człowieka: przywiązanie do opiekuna, eksploracja, manipulacja. Każdy człowiek posiada układ dotykowy, jednak każdy ma inną wrażliwość swojego zmysłu na różne bodźce dotykowe. Nie wszyscy podobnie i równie intensywnie reagują na temperaturę, wilgotność, fakturę czy konsystencję. Gdy bodźce są zbyt mocne, częste lub drażniące doświadczamy "przeciążenia zmysłowego". Niektórzy ludzie reagują wówczas irytacją, ucieczka z danej sytuacji, a nawet agresją fizyczną. Mogą także demonstrować inne zmiany w sferze emocjonalnej: trudności ze skupieniem się, rozpraszalność uwagi, pobudzenie ruchowe, nietolerancję obecności innych w pobliżu swojej osoby." ( Violet F.Maas 1998, s.63). Bodźce bywają świadome lub nieświadome i rejestrowane są jedynie reakcje. Organizm wypracowuje mechanizmy obronne unikając lub stopniowo tolerując przykre bodźce. Zdarza się jednak, że nadwrażliwość jest tak dokuczliwa, że wymagana jest interwencja terapeutyczna. Na tym polu pracują terapeuci Integracji Sensorycznej, wygaszając obronność dotykową, która może hamować lub utrudniać rozwój dziecka. Jako pedagog prowadzący zajęcia adaptacyjne Klub Mikrusia w centrum Rehabilitacji i Edukacji DOBRY START zauważyłam jak istotny w edukacji dziecka jest dotyk i jak obronność dotykowa sprawia, że uczestnicy zajęć nie w pełni korzystają z proponowanych aktywności. Dzieci odmawiają dotykania nieznanych przedmiotów i faktur, szczególnie elementów natury: liście, ziarno, kwiaty, odmawiają kontaktu z substancjami kleistymi, czy brudzącymi, unikają malowania farbami, malują krótko do momentu pobrudzenia skóry farbą. Wszystkie te postawy uniemożliwiają nie tylko akt twórczy dziecka, ale tworzenie schematów myślowych od konkretu (kontaktu bezpośredniego) do symbolu oraz tworzenia definicji i klasyfikacji opartych na wielozmysłowej obserwacji. Zachowanie dziecka na zajęciach jest jedynie pierwiastkiem wiedzy o nim. Pełen obraz rysuje się z obserwacji pedagoga i rodzica lub opiekuna, który towarzyszy malcowi codziennie. Typowe objawy obronności dotykowej, które można zaobserwować (według Violet F.Maas): 1. Głowa: niechęć do mycia i czesania. 2. Twarz: nie lubi mycia twarzy, szczotkowania zębów, nadwrażliwość na pewne pokarmy, smaki, zapachy, problemy ze ssaniem, gryzieniem, żuciem. 3. Ręce: unikanie lepkich i ziarnistych materiałów i faktur lub miękkich i puszystych bądź ostrych i chropowatych, problemy z raczkowaniem, nie lubi dotykać i trzymać pewnych przedmiotów w dłoni. 4. Stopy: chodzi długo na palcach, nie lubi chodzić boso, 5. Odzież: nie lubi pewnych tkanin, drażnią metki ubrań, preferuje długie rękawy 6. Ciało: nie lubi powiewu wiatru, 7. Społecznie: trudny kontakt z rówieśnikami, izolacja 8. Uczucia: inicjuje pocałunki i dotyk nie lubi niespodziewanego dotyku, lub unika, nie lubi bliskości, nie toleruje obecności kogoś za plecami, 9. Nadwrażliwość dotykowa: w obrębie twarzy, ust, karku, szyi, stóp. 10. Kontakty interpersonalne: niechęć do fizycznego okazywania uczucia. Wszystkie te objawy sprawiają, iż dziecko nie w pełni może poznać środowisko w którym żyje i nie buduje relacji z drugim człowiekiem, niezbędnych w kolejnych szczeblach edukacji: przedszkola, szkoły. Z tego powodu postanowiłam zbadać symptomy obronności wychowanków w sytuacjach codziennych, poznać skalę problemu, jej przejawy, zanalizować i wyciągnąć wnioski z ankiet (wśród rodziców lub opiekunów). A podstawie wyników ankiety stwierdzić można jak wiele ze zbadanych dzieci przejawia obronność dotykową. Większość zbadanych dzieci w wieku trzech lat:
Zalecenia dla pedagogów i opiekunów W oparciu o własne badania i doświadczenia chciałabym sformułować zalecenia dla pedagogów i opiekunów dzieci z obronnością dotykową i specyficznymi preferencjami dotykowymi, ale także odpowiednich dla każdego dziecka. Mam nadzieje, że pomogą one w konstruowaniu programów wspierających rozwój, ale również w codziennej opiece i zabawie z dzieckiem. Uważam, że jest to niezwykle istotne. Wdziałam jak wiele dzieci nie uczestniczy i nie w pełni korzysta z zajęć, ponieważ wymaga to od nich malowania farbami, brudzenia rąk, dotykania różnych faktur i przedmiotów, głównie naturalnego pochodzenia (susze, liście, ziarno, masa solna, kleje itp.). Reakcje obronne dzieci wobec takich aktywności są wielokrotnie, nieświadomie wzmacniane przez rodziców, którzy w trosce o higienę i czystość ubrań swych pociech przestrzegają przed "brudzącą" zabawą. Prowadzi to do braku aktywności plastycznej i twórczej podczas zajęć. Należy więc na początku uświadomić rodzicom pozytywne aspekty zabawy z różnymi przedmiotami lepkimi, brudzącymi, które są często materiałem do prac plastycznych, rozwijających twórczość i kreatywność dziecka. Dzieci z przejawiającą się obronnością dotykową niechętnie reagują na doświadczenia dotykowe, takie jak: fakturowane materiały, jedzenie, ubrania, kąpiel. Dlatego należy, tak organizować im czas i zajęcia, aby "przemycać’ stopniowo nietolerowane faktury czy przedmioty lub sytuacje. Należy uprzedzać dzieci przed tymi próbami ponieważ nie można dziecka zaskoczyć i zniechęcić. Konieczne jest odwrażliwianie tych części ciała, które są nadwrażliwe na bodźce. Począwszy od dłoni aż po całe ciało. Oto kilka propozycji:
|